Όσα δεν επιστρέφουν

 

       

     Χαμένοι μέσα στις μέριμνες και στις αδιάκοπες ασχολίες της καθημερινότητας, αφήνουμε συχνά τη ζωή να περνά χωρίς να την προσέχουμε. Οι ημέρες κυλούν η μία πίσω από την άλλη, ο χρόνος φεύγει ασταμάτητα, και εμείς, βυθισμένοι στον θόρυβο των υποχρεώσεων, ξεχνούμε εκείνα που έχουν αληθινή αξία. Ξεχνούμε πως τα σπουδαία πράγματα της ζωής δεν είναι η ύλη, ούτε το χρήμα, ούτε όσα συσσωρεύει κανείς γύρω του για να αισθανθεί ασφαλής. Τα αληθινά πολύτιμα είναι τα πρόσωπα που μας συντροφεύουν, οι σχέσεις που νοηματοδοτούν την ύπαρξή μας, οι στιγμές οι μικρές και αθόρυβες, που όμως κάποτε γίνονται ολόκληρη η μνήμη και ο θησαυρός της καρδιάς.

        Και όμως, αυτά ακριβώς είναι που προσπερνούμε ευκολότερα. Ένα βλέμμα, ένας λόγος, ένα άγγιγμα, μια συνάντηση, ένα απόγευμα που χάνεται χωρίς να το καταλάβουμε, μια παρουσία που τη θεωρούσαμε δεδομένη και που ίσως αύριο να μην υπάρχει. Ο άνθρωπος συχνά πλανάται ότι έχει χρόνο, ότι μπορεί αργότερα να αγαπήσει, αργότερα να εκφραστεί, αργότερα να ζήσει. Μα ο χρόνος δεν αναστέλλεται, δεν περιμένει, δεν διαπραγματεύεται. Δεν ανταλλάσσεται με χρήμα, δεν αγοράζεται, δεν επιστρέφει. Τα πρόσωπα δεν μένουν για πάντα, και οι στιγμές, μόλις περάσουν, δεν ξανάρχονται με την ίδια μορφή.

Γι’ αυτό χρειάζεται, έστω για λίγο, να κάνουμε μια παύση. Μια αληθινή παύση του χρόνου μέσα μας. Να σταθούμε, να σιωπήσουμε, να κοιτάξουμε βαθύτερα. Να εκτιμήσουμε αυτά τα μικρά και φευγαλέα, που συχνά νομίζουμε ασήμαντα, ενώ στην πραγματικότητα είναι το ίδιο το υλικό της ζωής μας. Γιατί τελικά η ζωή δεν μετριέται με λογαριασμούς, κατορθώματα και αποκτήματα, αλλά με το φως που πρόλαβες να αντικρίσεις, με την αγάπη που τόλμησες να δώσεις και να δεχθείς, με το νόημα που διέσωσες πάνω από τη φθορά.

Ας το συλλογιστούμε, λοιπόν, καλά, βαθιά, στοχαστικά. Ας σκύψουμε με ειλικρίνεια πάνω στην παροδικότητα των πάντων και ας αναρωτηθούμε τι είναι εκείνο που μένει όταν όλα τα άλλα παρέρχονται. Και ας ακούσουμε τον ποιητή, που με λόγο πυκνό και φωτεινό μας υπενθυμίζει πως ο άνθρωπος δικαιώνεται ίσως σε μία και μόνη στιγμή αλήθειας, σε μία στιγμή όπου αντικρίζει ολόισια το φως:

“Η άμμος που έπαιξες όπως με τη ζωή σου,

η Τύχη και τα στέφανα

που άλλαξες με την παντοτινή σου άγνωστη,

ο καιρός, ο ανίσχυρος εχθρός,

αν έχεις κατορθώσει μια για πάντα,

ολόισια, ν’ ατενίσεις το φως!

είναι η μία στιγμή,

σθεναρή πάνω από τα βάραθρα.”

Αυτή η μία στιγμή ίσως είναι όλη η ζωή. Μια στιγμή αληθινής εγρήγορσης, μια στιγμή επίγνωσης, μια στιγμή που ο άνθρωπος παύει να παρασύρεται και αρχίζει πραγματικά να ζει.

π. Δωρόθεος Σαμαρτζής

Το «Ευαγγέλιο της Κρίσεως»

The Great Last Judgement (1617) Rubens

Αγαπητές μου και Αγαπητοί μου, 

Η σημερινή ευαγγελική περικοπή της Κυριακής της Απόκρεω δεν μας παρουσιάζει απλώς μια εικόνα της μελλοντικής κρίσεως, αλλά μας αποκαλύπτει ένα βαθύ πνευματικό μυστήριο: ότι ο άνθρωπος δεν θα γίνει τότε κάτι διαφορετικό από αυτό που έχει επιλέξει να είναι από αυτή την ζωή. Τα «πρόβατα» και τα «ερίφια» δεν δημιουργούνται την ώρα της κρίσεως· διαμορφώνονται καθημερινά μέσα από τον τρόπο της ζωής μας, από τις επιλογές μας, από τη στάση της καρδιάς μας απέναντι στον Θεό και στον συνάνθρωπο. Με κάθε πράξη αγάπης ή αδιαφορίας, με κάθε άνοιγμα ή κλείσιμο της καρδιάς, εμείς οι ίδιοι αποφασίζουμε ποιον δρόμο βαδίζουμε και τι τελικά γινόμαστε.

Και είναι ιδιαίτερα συγκλονιστικό ότι ο Χριστός θέτει ένα μόνο κριτήριο: την αγάπη προς τον συνάνθρωπο. Δεν μιλά για γνώσεις, δεν μιλά για αξιώματα, δεν μιλά για εξωτερικές επιδόσεις θρησκευτικότητας. Λέει μόνο: «Επείνασα και μου δώσατε να φάω, εδίψησα και μου δώσατε να πιω, ξένος ήμουν και με φιλοξενήσατε». Δηλαδή, με άλλα λόγια: αγαπήσατε; Σταθήκατε δίπλα στον άνθρωπο που είχε ανάγκη; Ανοίξατε χώρο στην καρδιά σας για τον άλλον;

Η κρίση, λοιπόν, δεν θα είναι μια αυθαίρετη απόφαση του Θεού, αλλά η φανέρωση της αλήθειας που ήδη έχουμε χτίσει και χτίζουμε μέσα μας. Αν μάθαμε να ζούμε μόνο για τον εαυτό μας, θα βρεθούμε σε έναν κόσμο απομόνωσης· αν μάθαμε να αγαπάμε, θα βρεθούμε μέσα στη χαρά της κοινωνίας με τον Θεό και με το συνανθρώπους. Ο Θεός δεν θα μας χωρίσει αυθαίρετα· εμείς ελεύθερα, με τον τρόπο της ζωής μας, θα έχουμε ήδη επιλέξει σε ποια πλευρά θέλουμε να ανήκουμε.

Και εδώ αποκαλύπτεται κάτι ακόμη βαθύτερο: ότι η συνάντηση με τον Χριστό περνά πάντοτε μέσα από τον συνάνθρωπο. Ο Χριστός ταυτίζεται με τον πεινασμένο, τον άρρωστο, τον ξένο, τον φυλακισμένο. Δεν λέει «ό,τι κάνατε σε αυτούς», αλλά «ό,τι κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα το κάνατε». Αυτό σημαίνει ότι κάθε ημέρα, χωρίς να το καταλαβαίνουμε πολλές φορές, βρισκόμαστε μπροστά σε μικρές «κρίσεις»: στιγμές όπου αποφασίζουμε αν θα προσπεράσουμε ή αν θα σταθούμε, αν θα αδιαφορήσουμε ή αν θα αγαπήσουμε.

Στην εποχή μας, όπου η ζωή γίνεται γρήγορη και συχνά κλειστή στον εαυτό της, αυτή η  ευαγγελική περικοπή  γίνεται ένα δυνατό κάλεσμα αφύπνισης. Η σωτηρία δεν είναι μια θεωρητική υπόθεση που αφορά μόνο την προσωπική μας πνευματικότητα· είναι τρόπος ζωής που περνά μέσα από τον άλλον. Δεν σώζεται κανείς μόνος του. Ο δρόμος προς τη Βασιλεία του Θεού περνά από την καρδιά του ανθρώπου που βρίσκεται δίπλα μας, τον κοινωνικά αποκλεισμένο, τον διαφορετικό, τον αδύναμο. 

Γι’ αυτό η Εκκλησία, λίγο πριν την είσοδο στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, μας υπενθυμίζει το ουσιαστικότερο: ότι στο τέλος δεν θα ερωτηθούμε τι δηλώσαμε ότι πιστεύουμε, αλλά τι κάναμε, «Δεν θα μπει στη Βασιλεία των Ουρανών όποιος μου λέει “Κύριε, Κύριε”, αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς».

Διότι τελικά, πρόβατα ή ερίφια δεν θα γίνουμε τότε· θα αποκαλυφθεί απλώς αυτό που ήδη έχουμε γίνει, μέσα από την καθημερινή μας στάση ζωής. Και το μόνο που ζητά ο Χριστός από εμάς είναι ένα: να μάθουμε να αγαπάμε αληθινά.

Αμήν.

π. Δωρόθεος Σαμαρτζής

Χρυσόστομος Σταμούλης: Μια φωτεινή παρακαταθήκη στη θεολογία και τον πολιτισμό

 

Ο καθηγητής Χρυσόστομος Σταμούλης αποτέλεσε μια εξέχουσα φυσιογνωμία της σύγχρονης θεολογίας και της ακαδημαϊκής κοινότητας. Η σκέψη του, βαθιά αλλά ταυτόχρονα δεκτική σε νέους δρόμους, συνέδεσε τη θεολογία με την τέχνη, τη μουσική, την ποίηση και τον πολιτισμό, αποδεικνύοντας ότι ο Χριστός συναντά τον άνθρωπο σε κάθε διάσταση της ζωής. Δίδαξε με πάθος και έμπνευση, καλλιεργώντας στους φοιτητές του ελευθερία, κριτική σκέψη και δημιουργικότητα. Ο θάνατός του αφήνει πίσω του ένα μεγάλο κενό, αλλά η πνευματική του παρακαταθήκη θα συνεχίσει να φωτίζει και να εμπνέει. 

Αιωνία η μνήμη του.

Παραθέτω ένα άρθρο για το πρόσωπο της Παναγίας του δημοσιογράφου Π. Γιούλτση  εμπνευσμένο από τα κείμενα του μακαριστού Χρ. Σταμούλη: 

H Παναγιά στο ελληνικό τραγούδι - Χ. Σταμούλης: «Η Παναγιά κυκλοφορεί στους δρόμους της λαϊκής μας ψυχής» 

Από το Καστελόριζο μέχρι τον Έβρο και από τα Δωδεκάνησα μέχρι την Κρήτη και την Κύπρο, η παρουσία της Παναγίας στα παραδοσιακά ελληνικά τραγούδια είναι έντονη, ενώ οι μουσικές και οι στίχοι τους τραγουδιούνται και σιγοψάλλονται καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου, αλλά ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Δεκαπενταύγουστου.

 Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις των σχετικών αναφορών στα ριζίτικα, το παλαιότερο είδος κρητικής μουσικής, τα μοιρολόγια, τα υμνολογικά κείμενα, τα νησιώτικα, τα γαμήλια, τα πολίτικα, τα νανουρίσματα, και γενικά στο λαϊκό και το έντεχνο τραγούδι.

Ταξιδεύοντας πίσω στον χρόνο, τα πρώτα δείγματα τραγουδιών και ύμνων με αναφορές στην Παναγία εντοπίζονται στα βιβλικά χρόνια, ενώ ακόμη και σήμερα «η Παναγιά κυκλοφορεί στους δρόμους της λαϊκής μας ψυχής», όπως επισημαίνει ο καθηγητής Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας στο Τμήμα Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) Χρυσόστομος Σταμούλης.

«Η Παναγία υπάρχει στο τραγούδι εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Θεολογικά και υμνολογικά, αυτό ξεκινάει πολύ νωρίς. Η ανύμνηση της Θεοτόκου αρχίζει από τα πρώτα βιβλικά χρόνια, με τη συγγραφή των ευαγγελίων στο τέλος του 1ου αιώνα ενώ κορυφώνεται τον 3ο, τον 4ο και τον 5ο αιώνα. Ήδη, υποψίες χαιρετισμών έχουμε σε κείμενα του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας τον 4ο και τον 5ο αιώνα. Από εκεί προκύπτουν οι χαιρετισμοί», αναφέρει, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο καθηγητής του ΑΠΘ.

Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι «η Παναγία έχει εισέλθει με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο στη λαϊκή συνείδηση και τούτο είναι αποτέλεσμα της εικόνας της, της εικόνας της μητέρας, η οποία ουσιαστικά γεννά τον γιο της, που μέσα στην πορεία του στην ιστορία και στον χρόνο, καταλήγει τελικά στο πάθος, στον σταυρό και την Ανάσταση». Αυτό το πάθος, ο σταυρός και η Ανάσταση είναι εκείνο το σημείο, το οποίο δίνει νόημα και στην ίδια την Παναγία. «Δηλαδή, η Παναγία και στη θεολογία της Εκκλησίας και στην υμνολογία αλλά και στα τραγούδια είναι ουσιαστικά αυτό που την κάνει ο γιος της: ένα πρόσωπο πολύ μεγάλης αγάπης, ταπείνωσης, υπομονής αλλά και στήριξης ενός ματωμένου, ενός σταυρωμένου γιου», συμπληρώνει.

Στο πρόσωπο της Παναγίας η ευαισθησία της μάνας

Σύμφωνα με τον καθηγητή Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας, στο πρόσωπο της Παναγίας όλες οι μάνες του κόσμου κοιτούν τον εαυτό τους, αφού τα πάθη των ανθρώπων είναι κοινά σε όλες τις χώρες του κόσμου. «Είναι οικουμενικά τα πάθη των ανθρώπων. Άρα, λοιπόν, είτε στην Ελλάδα, είτε στα Βαλκάνια, είτε στην Αμερική, είτε στην Ασία, είτε στην Αφρική, η μητέρα του Θεού, η Παναγία, η Θεοτόκος, η Μαρία των βιβλικών διηγήσεων είναι εκείνο το πρόσωπο, το οποίο συμποσώνει την ευαισθησία της μάνας του ανθρώπινου γένους», αναφέρει.

Από την άλλη πλευρά, αυτή η ευαισθησία αποκαλύπτεται στον χώρο των τεχνών και ιδιαίτερα στο τραγούδι, το οποίο ενώνει με έναν άρρηκτο τρόπο την ποίηση, τον στίχο με τη μουσική. Γι αυτό, άλλωστε, το τραγούδι έχει τόσο μεγάλη διεισδυτικότητα. «Ο άνθρωπος γεννιέται μέσα στο τραγούδι. Το πρώτο πράγμα που περιμένουμε, όταν γεννιέται ένα παιδί, είναι να κλάψει. Το κλάμα είναι ένα τραγούδι και αυτό το κλάμα, αυτό το πρώτο τραγούδι δηλώνει τη ζωή. Ότι το βρέφος που έχει γεννηθεί είναι ζωντανό, είναι υγιές. Δηλαδή, το τραγούδι συνδέεται με την ύπαρξη», προσθέτει.

Το σύνολο των συναισθημάτων στα τραγούδια για την Παναγία

Όσο για τα συναισθήματα που εκφράζονται μέσα από τα τραγούδια που έχουν αναφορές στην Παναγία, ο κ. Σταμούλης σχολιάζει ότι εκεί συνυπάρχουν όλες οι μορφές έκφρασης αισθημάτων και διαθέσεων. «Το σύνολο των συναισθημάτων εκφράζονται μέσα από τα τραγούδια και τις αναφορές τους στην Παναγία», λέει και συμπληρώνει: «Είναι πρώτον η χαρά. Είναι η γυναίκα, η οποία επιτρέπει στο ανθρώπινο γένος τη σωτηρία του. Ήταν αναγκαία η συνεργασία ενός ανθρώπου για τη γέννηση του Θεού στον κόσμο. Ο Χριστός είναι ταυτόχρονα πλήρης άνθρωπος και πλήρης Θεός. Τη θεϊκή ομοουσιότητα την έχει εξαιτίας του πατέρα του. Είναι υιός του πατέρα του, του ακτίστου πατρός. Την ομοουσιότητα της ανθρωπινότητας την παίρνει από τη μάνα του, γιατί για να μπει στην ιστορία χρειαζόταν μια σάρκα, ανθρώπινη σάρκα. Αυτή την ανθρώπινη σάρκα, την παίρνει από την Παναγία. Άρα, η Παναγία, το 'ναι' της Παναγίας, είναι η κατάφαση όλου του ανθρώπινου γένους, από τους προφήτες, τους πατριάρχες μέχρι και την Παναγία. Αυτό το 'ναι' δεν είναι απλά ένα ατομικό, ένα προσωπικό 'ναι', αλλά είναι το 'ναι' της ανθρωπότητας στην κλήση του Θεού. Άρα από εκείνη τη στιγμή ήδη, από εκείνο το 'Ιδού η δούλη Κυρίου γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου', η Θεοτόκος αποτελεί το σημείο έκφρασης όλου του ανθρώπινου γένους. Όχι μόνο αναφοράς, αλλά και έκφρασης. Εκφράζει με τον τρόπο της όλο το ανθρώπινο γένος. Είναι η χαρά. Είναι η Καινή Διαθήκη, εκείνο το 'χαίρε' με το οποίο ξεκινάει αυτή η ιστορία της Μαρίας εντός της Θείας Οικονομίας. Είναι, όμως, και η λύπη. Διαβάζουμε στους Πατέρες, ότι η Παναγία κάτω από τον σταυρό -και πολλά τραγούδια δίνουν αυτή την εικόνα- είναι η μάνα που ξέρει βέβαια ότι ο γιος της είναι και θεός αλλά ταυτόχρονα είναι και πραγματικός γιος, σάρκα από τη σάρκα της. Τον είχε μέσα της εννέα μήνες από εκεί προέκυψε, γεννήθηκε, όπως όλοι οι άνθρωποι. Όμως τώρα είναι εσταυρωμένος πάνω στον σταυρό...».

Η Παναγία στο ελληνικό τραγούδι

Από τα ελληνικά έργα με αναφορές στην Παναγία, ο κ. Σταμούλης ξεχωρίζει το «Θεογεννήτωρ Μαρία» του Μάριου Τόκα και τον «Επιτάφιο» του Μίκη Θεοδωράκη σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, που γράφτηκε για τη μάχη των καπνεργατών και των καπνεργατριών της Θεσσαλονίκης και δείχνει το ανάλογο του πάθους από την ιστορία του σύγχρονου κόσμου. Στέκεται ακόμη στα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζηδάκι και του Σταύρου Κουγιουμτζή, τις μελοποιήσεις σπουδαίων ποιητών από λαϊκούς συνθέτες και μουσικούς. «Έχουμε Βάρναλη, Ρίτσο, Λειβαδίτη, οι οποίοι έχουν υμνήσει την Παναγία στα κείμενά τους. Το 'Κάποια μάνα αναστενάζει', παρότι είναι ένα τραγούδι το οποίο έχει το αόριστον 'κάποια μάνα', μέσα του εμπερικλείει και το πρόσωπο της Παναγίας», λέει.

Θυμάται, άλλωστε, ότι πριν από χρόνια, στη χορωδία του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου Θεσσαλονίκης εκδόθηκε ένας ψηφιακός δίσκος, που ήταν η περίληψη της παράστασης, με τίτλο «Μάνα μου και Παναγία». Ο δίσκος ξεκινούσε από τον Επιτάφιο της Εκκλησίας και έφτανε στον «Επιτάφιο» του Μίκη Θεοδωράκη, περνώντας όλα τα ρεύματα, τις τάσεις και τα υμνολογικά κείμενα που αφορούν στην Παναγία. «Και σε αυτόν τον δίσκο έχουμε και το 'Κάποια μάνα αναστενάζει', έχουμε και αποσπάσματα από τον 'Επιτάφιο', έχουμε και ένα δικό μου, τη 'Θάλασσα', που λέει: 'θάλασσα μάνα μου καλή, γυναίκα και αδελφή μου, δώσε στην καρδιά μια προσευχή, γίνε αναπνοή μου'. Εκεί η Παναγία είναι η μάνα, η γυναίκα, η αδελφή, είναι η σύζυγος είναι τα πάντα είναι η απόλυτη θηλυκότητα. Η Παναγία εκφράζει αυτή τη θηλυκότητα. Και νομίζω ότι σε πολλά τραγούδια έχουμε τέτοιες αναφορές», προσθέτει ο κ. Σταμούλης.

Μιλάει ακόμη για τα παραδοσιακά γαμήλια της Δωδεκανήσου, με ερμηνεύτρια τη Δικαία Χατζηδάκη - Παπαδημητρίου, τα κυπριακά τραγούδια με την Πελαγία Κυριάκου και το τραγούδι «ο θρήνος της Παναγίας» καθώς και το σμυρναίικο τραγούδι «έχε γεια Παναγιά» με ερμηνευτή τον Κώστα Ρούκουνα. Δεν παραλείπει, μάλιστα, να αναφέρει: «'Μια ψαροπούλα' τη λένε την Παναγιά του Θανάση Σκορδαλού με ερμηνεύτρια την Καίτη Γκρέυ. Είναι πάρα πολλά τα τραγούδια: το 'Μάνα μου και Παναγία' του Μίκη Θεοδωράκη το 'Μια Παναγιά' του Μάνου Χατζηδάκι σε στίχους Νίκου Γκάτσου και ερμηνεία του Λάκη Παππά, η 'Γοργόνα' του Μάνου Λοΐζου, μέχρι και τα νεότερα 'Νανούρισμα της Παναγίας' του Χρήστου Τσιαμούλη σε στίχους του Θωμά Κοροβίνη από τη Θεσσαλονίκη με την Ελένη Βιτάλη, 'η Παναγία των Πατησίων' του Χατζηδάκι αλλά και το 'Παναγιά μου ένα παιδί' σε στίχους Γιώργου Γιαννακόπουλου, μουσική Γιώργου Μουζάκη και ερμηνεία Ζωζώς Σαπουντζάκη».

 Μια έκφραση οικειότητας για τον πιστό

«Η Παναγία είναι η κατ' εξοχήν μάνα, η μήτρα και το χώμα, από τα οποία ανθίζει η ζωή. Είναι ένα πρόσωπο ευαισθησίας που χωρά τα αχώρετα, δηλαδή παίζει με το υπέρλογο και το παράλογο, ξεπερνάει τη λογική χωρίς να την καταργεί και δίνει ελπίδα και προσδοκία στην έρημη χώρα», σχολιάζει ο κ. Σταμούλης. Ως έκφραση θεωρεί ότι οι αναφορές των τραγουδιών στην Παναγία δηλώνουν την οικειότητα των πιστών με το πρόσωπο της Παναγίας και τονίζει: «Ο πιστός όταν θέλει να συνδεθεί με την ίδια την Εκκλησία συνδέεται προσωπικά, δεν συνδέεται απρόσωπα. Η σύνδεση με την Εκκλησία είναι προσωπική και το πρόσωπο με το οποίο γίνεται η σύνδεση είναι η Παναγία που παραπέμπει στον υιό της».

Τα αγαπημένα του τραγούδια είναι το «Μάνα μου και Παναγία» σε στίχους του Τάσου Λειβαδίτη και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, οι «Πόνοι της Παναγίας» σε στίχους του Κώστα Βάρναλη και μελοποίηση του Λουκά Θάνου και το «Αν δεις στον ύπνο σου ερημιά» σε μουσική και στίχους Σταύρου Κουγιουμτζή με τον Γιώργο Νταλάρα. «Το τραγούδι αυτό λέει 'αν δεις στον ύπνο σου εκκλησιά, αν δεις την Παναγία, κάνε τον πόνο μου χαρά, το δάκρυ μου ευτυχία'. Είναι χαρά και ευτυχία και πόνος και δάκρυ, είναι το συναφότερον, είναι αυτή η πικρή ομορφιά που δίνει μέσα στον Αύγουστο μια άλλη Ανάσταση, παρότι γιορτάζουμε την Κοίμηση, αλλά με μια διάθεση αναστάσιμη», καταλήγει ο καθηγητής του ΑΠΘ.

π. Δωρόθεος Σαμαρτζής

Πηγή: https://www.amna.gr/mobile/article/926102/-H-Panagia-sto-elliniko-tragoudi----Ch-Stamoulis-I-Panagia-kukloforei-stous-dromous-tis-laikis-mas-psuchis?fbclid=IwQ0xDSwMP84JjbGNrAw_zcGV4dG4DYWVtAjExAAEecXRLBphPH1cIC1W4faJ-7DFqwDrUONK-yi7TDWu1sN3063D3QMy2zOvKh7o_aem_IXirscC2H3n-JtsPLWDEUA

Η αγάπη είναι η θεϊκή κατάσταση της ψυχής, ο νους ενωμένος με τη φιλανθρωπία είναι η ομοίωση με τον Θεό

«Αγάπη ἐστὶν ὁ θεῖος τρόπος τῆς ψυχῆς, καὶ ὁ λογισμὸς ἐν τῇ τῆς φιλανθρωπίας ἀποκαλύψει· ἔστιν ὁμοιότης Θεοῦ.»

          Η αγάπη, κατά τον Όσιο Ισαάκ τον Σύρο, δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα ή μια πράξη καλοσύνης· είναι ο ίδιος ο τρόπος υπάρξεως, έτσι ζεί ο άνθρωπος που έχει ενωθεί με τον Θεό. Είναι η Θεία ενέργεια που μεταμορφώνει τον άνθρωπο, τον καθιστά «ὁμοίωσιν Θεοῦ». Μέσα στην αγάπη φανερώνεται ο αληθινός άνθρωπος: πράος, ανεξίκακος, γεμάτος φιλανθρωπία και αλήθεια. Όταν ο άνθρωπος πορεύεται με αγάπη, τότε ζει κατά Θεόν· τότε ο λόγος του σιωπά και μιλούν οι πράξεις οι οποίες γίνονται ευλογία για τον πλησίον. Η αγάπη δεν ζητά ανταπόδοση· είναι η απάντηση της καρδιάς που γνώρισε την παρουσία του Θεού.

             Κι αν δεν έχουμε φτάσει ακόμη σε αυτά τα πνευματικά μέτρα, αρκεί η ειλικρινής προσπάθεια. Ο Θεός βλέπει την πορεία μας, όχι μόνο το αποτέλεσμα.  Και στην ταπεινή μας διάθεση να αγαπήσουμε, κατοικεί ήδη η χάρη Του, άλλωστε…αγάπη σημαίνει ν’ αγωνίζεσαι να κρατάς ανοιχτή την πόρτα, ακόμα κι όταν όλα μοιάζουν χαμένα.

π. Δωρόθεος Σαμαρτζής

Η ευχή του Οσίου Εφραίμ του Σύρου

 

           

Αγαπητοί μου, 

Στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, η Εκκλησία μας προβάλλει ως πνευματικό φάρο την ευχή του Οσίου Εφραίμ του Σύρου. Αυτή η σύντομη αλλά βαθυστόχαστη προσευχή αποτελεί οδηγό για την εσωτερική μας μεταμόρφωση:

          «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας, και αργολογίας μή μοι δώς.

Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισαί μοι τω σω δούλω.

Ναι, Κύριε Βασιλεύ, δώρησαί μοι του οράν τα εμά πταίσματα, και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου, ότι ευλογητός εί εις τους αιώνας των αιώνων».

Ας αναλογιστούμε, αδελφοί μου, πόσο επίκαιρη είναι αυτή η ευχή. Σε έναν κόσμο όπου συχνά κυριαρχούν η φιλαυτία, ο θυμός και η έλλειψη κατανόησης, η προσευχή αυτή μας καλεί να αποβάλλουμε τα πάθη που μας απομακρύνουν από τον Θεό και τους συνανθρώπους μας και να καλλιεργήσουμε τις αρετές που μας κάνουν πραγματικούς μαθητές του Χριστού. Ο Όσιος Εφραίμ ζητά τέσσερις πολύτιμες αρετές: τη σωφροσύνη, την ταπεινοφροσύνη, την υπομονή και, πάνω από όλα, την αγάπη.

Η σωφροσύνη μας προφυλάσσει από υπερβολές και ακρότητες. Ο άνθρωπος που δεν είναι σωφρονισμένος παρασύρεται από τα πάθη του και οδηγείται σε πράξεις που τον απομακρύνουν από τον Θεό. Η ταπεινοφροσύνη μας βοηθά να αναγνωρίζουμε τα σφάλματά μας και να μην επιδιώκουμε την επιβολή μας πάνω στους άλλους. Η υπομονή μας διδάσκει να αντέχουμε τις προκλήσεις της ζωής χωρίς εκρήξεις και χωρίς να πληγώνουμε τους άλλους με τα λόγια και τις πράξεις μας. Και τέλος, η αγάπη, η ύψιστη όλων των αρετών, είναι αυτή που μας οδηγεί στην ομοίωση με τον Θεό.

Όμως, πόσο συχνά βλέπουμε την απουσία αυτών των αρετών να οδηγεί σε φανατισμό, σε σκληρότητα και σε πράξεις που δεν έχουν καμία σχέση με το πνεύμα του Ευαγγελίου ;  Ο φανατισμός γεννιέται όταν η πίστη μας χάνει την αγάπη και μετατρέπεται σε όπλο εναντίον των συνανθρώπων. Πόσες φορές βλέπουμε ανθρώπους που, στο όνομα της πίστης, φέρονται με μίσος και καταστροφικότητα, αγνοώντας ότι ο Χριστός μάς κάλεσε να αγαπάμε ακόμα και τους εχθρούς μας.

Η ευχή του Οσίου Εφραίμ μας υπενθυμίζει ότι η αληθινή πνευματικότητα δεν βρίσκεται στην επιβολή, ούτε στην καταδίκη του συνανθρώπου, αλλά στην ταπεινή αυτογνωσία και στη μεταμόρφωση της καρδιάς μας. Ο χριστιανός δεν πρέπει να είναι άνθρωπος οργής και μισαλλοδοξίας, αλλά άνθρωπος αγάπης και καταλλαγής.

Και πώς μπορούμε να καλλιεργήσουμε αυτές τις αρετές στην καθημερινότητά μας; Πρώτα και κύρια, με την προσευχή. Η συνεχής επικοινωνία με τον Θεό καθαρίζει την καρδιά μας. Έπειτα, με την ενδοσκόπηση, βλέποντας πρώτα τα δικά μας λάθη πριν κατακρίνουμε. Με τη συγχώρεση, μαθαίνοντας να μη φυλάσσουμε μίσος για όσους μας αδικούν. Και, τέλος, με τις πράξεις αγάπης. Διότι η αγάπη δεν είναι θεωρία, αλλά τρόπος ζωής.

Ας αγωνιστούμε, λοιπόν, ώστε η πίστη μας να είναι φως και όχι σκοτάδι, να ενώνει και όχι να διχάζει, να μεταμορφώνει την καρδιά μας ώστε να γίνουμε αληθινοί μαθητές του Χριστού. Με αυτόν τον τρόπο, η ευχή του Οσίου Εφραίμ δεν θα είναι απλώς μια προσευχή που λέμε με τα χείλη μας, αλλά ένας ζωντανός δρόμος που μας οδηγεί στη Βασιλεία του Θεού. 

π. Δωρόθεος Σαμαρτζής

 

«Να μην καταδικάσουμε τον Καρνάβαλο…Είναι ο ειλικρινέστερος και εντιμότερος των υποκριτών»

          

          Αγαπητοί αδελφοί,

    Σήμερα θα ανατρέξουμε στο κήρυγμα του μακαριστού Μητροπολίτου Χαλκηδόνος Μελίτωνος, το οποίο εκφωνήθηκε την Κυριακή της Τυροφάγου το 1970 στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών. Το κήρυγμά του, με θέμα την υποκρισία και τη στάση μας απέναντι στον Καρνάβαλο, είναι βαθιά θεολογικό, γεμάτο πνευματική διορατικότητα και συνεχίζει να παραμένει επίκαιρο. Μέσα από τα λόγια του, καλούμαστε να δούμε πίσω από τις εξωτερικές εκφάνσεις του φαινομένου και να κατανοήσουμε τις αγωνίες της ανθρώπινης ψυχής, καθώς και τη θέση της Εκκλησίας μας απέναντι στη σύγχρονη κοινωνία.

«Αδελφοί μου,
Τίποτε δεν καυτηρίασε ο Κύριος τόσο πολύ, όσο την υποκρισία. Και ορθώς, εις αυτήν είδεν, ότι υπάρχει πάντοτε ο μεγαλύτερος παραπλανητικός κίνδυνος, δηλαδή το εωσφορικόν αγγελοφανές φως. Είναι πράγματι φοβερή η δύναμις της υποκρισίας. Τόσο γι’ αὐτὸν που τη ζη και την ασκεί, όσο και γι’ αὐτοὺς που την υφίστανται. Και είναι επικίνδυνη η υποκρισία, διότι ανταποκρίνεται προς βαθύτατον ψυχολογικόν αίτημα του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος θέλει να φανή αυτός που δεν είναι. Ακόμη και ενώπιον του εαυτού του και ενώπιον του Θεού. Και έτσι ξεφεύγει από την αλήθεια και την απλότητα και φυσικά και από την μετάνοιαν και την σωτηρίαν.

Σε λίγες ώρες έξω από αυτόν τον ναόν, έξω από την γαλήνην του, εις τους δρόμους αυτής της Πολιτείας, θα παρελάση ο Καρνάβαλος. Μη τον περιφρονήσετε και μη τον χλευάσετε και μη με κατακρίνετε, που τον αναφέρω αυτή τη στιγμή. Δεν είναι καθόλου άσχετος με το μέγιστο πρόβλημα της υποκρισίας. Να τον προσέξετε εφέτος τον Καρνάβαλο με σεβασμό και βαθύ στοχασμό. Είναι πανάρχαιο το φαινόμενο και είναι φαινόμενο βαθυτάτου και αγχώδους αιτήματος της ψυχής του άνθρωπου, να λυτρωθή από την καθημερινή του υποκρισία με μίαν έκφρασιν ανωνύμου, διονυσιακής νέας υποκρισίας.

Είναι τραγική μορφή ο Καρνάβαλος. Ζητεί να λυτρωθή από την υποκρισίαν υποκρινόμενος. Ζητεί να καταλύση όλες τις ποικίλες προσωπίδες, που φορεί κάθε μέρα με μία νέα, την πιο απίθανη. Ζητεί να εκκενώση ό,τι υπάρχει απωθημένο μέσα στο υποσυνείδητό του και να ελευθερωθή, αλλά ελευθερία δεν υπάρχει. Η τραγωδία του Καρνάβαλου παραμένει άλυτη. Το βαθύτατο αίτημά του είναι να μεταμορφωθή.

Εδώ, λοιπόν, είναι η θέσις της Εκκλησίας, κοντά στον Καρνάβαλο. Σ’ αὐτὸν που ζητεί μεταμόρφωση, το κεντρικό κήρυγμα της Ορθοδοξίας: Την μεταμόρφωσι. Να μη τον καταδικάσουμε, λοιπόν, τον Καρνάβαλο, αλλά να σταθούμε και κάτω από την προσωπίδα του να ακούσωμε την αγωνία του, την έκκλησί του και το δάκρυ του.

Επαναλαμβάνω, της Ορθοδοξίας το βαθύτερο κήρυγμα ζητεί ο Καρνάβαλος, περιφερόμενος εις τους δρόμους της Πολιτείας: Τη μεταμόρφωσι. Και είναι ο ειλικρινέστερος και εντιμότερος των υποκριτών.

Ίσως θα νομίσετε, ότι αστειεύομαι. Απολύτως όχι. Δεν υπάρχει σοβαρώτερο πρόβλημα αύτη την ώρα δια την Εκκλησίαν. Δεν είναι δυνατόν η Εκκλησία, και μάλιστα η Ορθόδοξος, η δική μας Εκκλησία, να νοηθή ως άσχετη προς τη ζωή, προς τους καιρούς, προς την αγωνίαν αυτής της ώρας, προς τα φλέγοντα προβλήματα αυτής της στιγμής, απλώς ως πόλις επάνω όρους κειμένη και θεωρούσα τα περί αυτήν.

Ως Εκκλησία είμεθα εμπεπλεγμένοι εις την πορείαν του γένους των ανθρώπων, εις την μεγάλην αυτήν περιπέτεια, που ονομάζεται Ιστορία, άγουσα εις την τελείωσιν των εσχάτων. Υποκρινόμενοι την χθες, απουσιάζομεν από την σήμερον και η αύριον έρχεται άνευ ημών.

Ομιλών εις την 4ην Πανορθόδοξον Διάσκεψιν της Γενεύης, είχον ειπεί: «Η χθες παρήλθε προ πολλού, ούτε καν την σήμερον ζώμεν, μας προέλαβεν η μεθαύριον». Το επαναλαμβάνω αυτό σήμερον εντονώτερον. Διότι είναι η πέραν της αυτάρκους υποκρισίας αλήθεια, η απλή, η ευκολωτέρα αντιμετώπισις των προβλημάτων είναι να τα χλευάση και να τα κατακρίνη κανείς και να αντιπαρέλθη, όπως ο Ιερεύς και ο λευΐτης της Σαμαρειτικής παραβολής. Αλλά η πληγή είναι εδώ και κράζει.

Ποιος μπορεί υπευθύνως να μας πη, ότι είναι έξω κάθε ιστορικής, εξελικτικής πραγματικότητας όλα αυτά τα συνταρακτικά γεγονότα και φαινόμενα της νέας γενεάς της ανθρωπότητος, η έξαλλος μουσική, οι έξαλλοι χοροί, η έξαλλος επένδυσις, όλη αυτή η παγκόσμιος επανάστασις της νεολαίας; Αν όλοι οι μικρόνοες, όλοι οι εθελοτυφλούντες, όλοι οι παρελθοντολόγοι και εγκαυχώμενοι δια την αρετήν της εποχής των συνωμοτήσουν, δια να κατακρίνουν όλα αυτά τα πράγματα, η Εκκλησία έχει χρέος να σταθή με θεανδρικήν κατανόησιν, ενανθρωπιζομένη όπως ο Κύριός της εν μέσω ενός νέου κόσμου, που έρχεται μακρόθεν, και να ακούση αυτή την αγωνιώδη κραυγήν, που αναπηδά από όλα αυτά τα θεωρούμενα από εμάς έξαλλα πράγματα. Κάτι έχει να μας πη με όλα αυτά τα φαινόμενα αυτός ο κόσμος, που έρχεται νέος εις το προσκήνιον της Ιστορίας.

Τα νομιζόμενα έξαλλα δι’ ημάς τους παλαιούς, όταν λάβωμεν υπ’ ὄψιν το φοβερόν γεγονός, ότι ένα από τα χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι η τεραστία απόστασις, που υπάρχει στη διαδοχή των γενεών, δηλαδή η γενεά, η οποία έρχεται έπειτα από εμένα έχει απόστασιν τριών γενεών. Πως έχομεν την αξίωσιν να την κατανοήσωμεν ημείς αυτήν την νέαν γενεάν, που έρχεται, εάν δεν είμεθα Εκκλησία Χριστού συνεχώς ενανθρωπίζομενη, συνεχώς μεταμορφουμένη και συνεχώς μεταμορφώνουσα;

Δεν θα επιζήσωμεν ως χριστιανικαί επί μέρους Εκκλησίαι και Ομολογίαι του κύματος αυτού των επερχομένων, εάν δεν  ενωθώμεν όλοι εν Χριστώ Ιησού. Είναι πλέον η ώρα να λυτρωθώμεν εκ της αντιπατερικής ιδέας, ότι η Εκκλησία μόνον μέχρις ενός ορισμένου σημείου της Ιστορίας ήτο δυνατόν να ερμηνεύση την θείαν Αποκάλυψιν. Πρέπει, επί πλέον του πατερικού πνεύματος, να αναλάβωμεν ως Εκκλησία την θείαν υπευθυνότητα και τόλμην και γενναιότητα των Πατέρων και να θεολογήσωμεν τον Χριστόν, το Ευαγγέλιον και την Εκκλησίαν. Όχι με νομοκρατικήν φαρμακίδειον, φερ’ ειπείν, σωματειακήν αντίληψιν της Εκκλησίας, αλλά της Εκκλησίας ως Σώματος Χριστού, ζώντος εν τη αναστάσει.

Αδελφοί μου,

Τώρα εισερχόμεθα εις την Αγίαν Τεσσαρακοστήν και στο βάθος μας αναμένει το δράμα, το θαύμα και το βίωμα της Αναστάσεως, το κατ’ εξοχὴν βίωμα της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ας πορευθώμεν προς αυτό το όραμα και βίωμα, όχι ασυγχώρητοι, όχι μη συγχωρήσαντες, όχι εν νηστεία απλώς κρέατος και ελαίου, όχι εν υποκρισία, αλλά εν θεία ελευθερία εν πνεύματι και αληθεία. Εν τω πνεύματι της αληθείας, εν τη αληθεία του πνεύματος».

Όπως είδαμε και μέσα από το κήρυγμα του μακαριστού Μητροπολίτου Χαλκηδόνος Μελίτωνος, ο Καρνάβαλος αποτελεί μια τραγική έκφραση της ψυχής που ζητά απεγνωσμένα να μεταμορφωθεί και να λυτρωθεί από την υποκρισία. Η Εκκλησία μας δεν στέκεται για να καταδικάσει, αλλά για να καλέσει κάθε ψυχή σε αληθινή αλλαγή, σε μια ζωή εν μετανοία και εν Χριστώ. Ας αποτινάξουμε, λοιπόν, κάθε μάσκα υποκρισίας και ας στραφούμε προς την αλήθεια και την ελευθερία που προσφέρει ο Κύριός μας. Μόνο τότε θα βιώσουμε το πλήρωμα της Ανάστασης και της μεταμόρφωσης που τόσο βαθιά ζητούμε. Αμήν.

π. Δωρόθεος Σαμαρτζής

Πηγή φωτογραφίας: https://www.reuters.com/resizer/v2/https%3A%2F%2Farchive-images.prod.global.a201836.reutersmedia.net%2F2023%2F02%2F06%2F2023-02-06T155116Z_21681_MRPRC2D4Z9KXGRE_RTRMADP_0_ITALY-CARNIVAL-VENICE.JPG?auth=d38595265f8a9de34e4122da130d0bcac79a2c65a191058662d1280da7dad5fe&width=1920&quality=80